Paphiopedilum chamberlainianum

P. chamberlain 2

Phân giống (Sub-genus) Cochlopetalum

98) Paphiopedilum chamberlainianum (Sander) Stein

Tên cũ

Cypripedium chamberlainianum Sander

Cùng loài

Cordula chamberlainianum (Sander) Rolfe

Paphiopedilum victoria-regina subspecies chamberlainianum (Sander) M. W. Wood

Dẫn nhập

Vào ngày 13 tháng Hai năm 1892, Sander (cũng có thể là nhà bán đấu giá Protheroe và Morris) đã công bố một thương vụ về hai cây lan hài có tên là “Cypripedium Victoria-Regina”“Cypripedium Chamberlainianum” (theo Tạp chí The Gardeners’ Chronicle, series thứ ba). Bài viết đầy đủ như sau:

“Một loài lan mới – hài vệ nữ – Cypripedium Victoria Regina (Sander), một loài lan mới – Là một loài Cypripedium kỳ lạ nhất cho đến nay chưa bao giờ được nhập về, đó là Cypripedium Chamberlainianum (Sander) – Một loài lan mới đặc biệt có giá trị.

Các vị Protheroe và Morris đã nhận được sự yêu cầu từ ông Sander để bán nó ở phòng lớn (Great Rooms), tại 67, Cheapside, một lô lan với số lượng lớn thuộc loài Cypripediums vào ngày 4, thứ Sáu, tháng Ba.

Cypripedium Victoria Regina (Sander) là loài thuộc giống Cypripedium nổi tiếng nhất mà chúng tôi được thấy cho đến hôm nay; chúng tôi lấy làm tự hào được giới thiệu đến châu Âu về cây Cypr. Sanderae, Rothschidianum, Sanderianum, và hơn nữa, nhưng những cây như vậy chúng tôi chưa bao giờ được thấy, một cái vòi hoa lủng lẳng (zigzag) cao 2 feets, mang trên nó tới 30 hoa, mỗi hoa đều nổi bật lên là một lá bắc, một đặc điểm nổi bật là khoảng cách giữa các hoa không lớn hơn ½ inch; phần trên của hoa trông đáng yêu nhất, chúng có màu trắng, xanh với những đường kẻ màu đỏ đậm, các đường kẻ rộng và ngắn, lá đài dưới có màu xanh lợt và đỏ tía đậm, các cánh hoa trải rộng ra, mép gợn sóng, xoắn, và có màu trắng, xanh và đỏ tía tại các đường sọc và chấm, toàn bộ hoa đều có lông, cụm hoa (chùy) rất rộng, có dạng giống như C. Cardinale, và với một màu tím nhẹ tràn ra cánh hoa, có những chấm màu đỏ tía đậm một cái diềm màu xanh đậu Hà-lan và vàng kim, phần đáy của túi có màu xanh và trắng, phần hai thùy bên cuộn vào trong có những chấm đỏ tía, miếng nhụy lép màu xanh và đen, đôi khi có đường kẻ màu xanh xuyên qua tâm. Hoa to 4 inches đo theo chiều ngang. Những mẫu vật khô có nhiều đã cho thấy những điểm nổi trội của loài lan này.

Cypripedium chamberlainianum (Sander) từ Dẫy núi Merapi, là một loài cực đẹp và hiếm, số lượng hoa khá nhiều, kích thước lớn, không giống bất cứ hoa của loài nào đã từng thấy trước đó – hoa có màu đỏ tím và trắng, mọc dọc theo vòi hoa – một số lượng cây kha khá được sưu tập, song không có nhiều cây được còn trọn vẹn khi đưa về, một số khác thì yếu ớt, tuy vậy chúng cũng phát triển và được chăm sóc tốt trong suốt chuyến hành trình. Lá của chúng dài 2ft và rộng 2 inch và là loại lá gấm”.

Đến ngày 20 tháng Hai, tức là 20 ngày sau khi công bố lần đầu, Sander lại quảng cáo để bán loài lan “Hài vệ nữ tuyệt vời, Cypripedium chamberlainianum” (trong The Gardeners’ Chronicle, series thứ 3). Trong bản công bố đó có một đoạn mô tả như dưới đây:

“Một loài Cypripedium mới đẹp một cách lộng lẫy, chúng tôi xin được giới thiệu. Việc này đã được sự chấp thuận của Right Hon. Joseph Chamberlain. MP.

Từ tất cả những đặc điểm, gộp lại cho ta thấy về mọi loài trong giống Cypripedium, như về vòi hoa, về đặc điểm sinh trưởng, về lá của chúng thật là khác thường. Lá của chúng có một độ rộng ổn định chừng 4 inches, gợn sóng  và thường có vân rất đẹp ở mặt trên, làm cho người ta nhớ đến loài C. Morganae, nhưng vân của nó rộng hơn và đẹp hơn; tất cả điều đó làm cho loài lan này trở thành một loài rất đẹp.

Cây lan Cyrpipedium thượng hạng này sản sinh ra một cái vòi hoa cao tới 2 feet, trên vòi hoa là những bông hoa nở với màu trắng, vàng, và đỏ tía, và chúng tôi đã có một vòi hoa khô, trên đó có tới 30 bông hoa. Một điều đặc biệt nữa là khoảng cách giữa các hoa không quá ½ inch.

Phần trên của bông hoa có màu vàng với khoảng sáu đường kẻ màu tím hồng, chia đôi theo đường sống gữa, và cũng hội tụ khá nhiều những chấm màu tím hồng, những chấm này tập trung ở mặt dưới nhiều hơn ở mặt trên của lá đài sau; nhìn về tổng thể như những mắt lưới thưa dần ra phía diềm, ở mặt ngoài của lá đài sau cũng có nhiều lông. Nửa trên của lá đài sau thì trống không có chấm cũng như đường kẻ; phần dưới của lá đài sau cũng có những dấu chấm như vậy, chỉ có điều là chúng không nhiều, chỉ bằng phân nửa khúc trên của lá đài sau, vậy cũng đủ là quá đẹp về cả chiều dài và chiều rộng đo được chừng 2 inches.

Hai cánh hoa trải rộng sang hai bên, quăn và xoắn lại ở đỉnh trông giống như đồ mở nút chai, và cũng đốm như cánh hoa của loài C. superbiens, diềm của các cánh hoa hơi gợn sóng, có lông nhưng không nhiều. Cả hai mặt của cánh hoa đều lốm đốm với màu đỏ tía pha đen và những chấm màu sô-cô-la cùng những mụn cóc, chạy dọc theo cánh hoa còn có một vài đường kẻ màu đỏ thẫm. Các cánh hoa được trang trí thêm làm tăng vẻ lộng lẫy với những gam màu trắng sáng và vàng kem, mỗi cánh hoa dài 2 inches. Mũi hài hoặc còn gọi là túi, đôi khi người ta lại gọi là cánh giữa, cũng có một vẻ đẹp vượt trội, đó là sự pha trộn các màu hồng và trắng, phồng hẳn lên so với túi của loài C. Cardinale, đồng thời nó cũng có kích thước lớn gấp đôi, làm cho ta nhớ đến những điểm chấm rất đẹp trên trứng của một con chim, nét thanh tú như vậy còn được thấy ở hai phần ba mặt đưới của túi với những đốm đỏ tía ngả đen. Phần trên và các thùy bên có màu trắng xanh của gốm; những đặc điểm này kết hợp với nhau bởi các màu sắc của các đốm màu đen pha đỏ làm cho nó trở nên rực rở và mê hoặc.

Nhiều quý ông đã yêu cầu chúng tôi bán nguyên một lô lan được nhập về cùng với cây Cypripedium mới này mà không được giữ lại cây nào, chúng tôi sẽ chấp thuận.

Cypripediums là giống rất khó để đưa ra trình làng, và cũng không có cách để thu thập, bởi vì tất cả những cây đưa về đều đã chết. Đây là một trường hợp rất đáng tiếc đối với cây Cypripedium Victoria Regina. Những cây này đã bị chết ngay trên đường vận chuyển. Chúng tôi sẽ cố gắng để năm sau sẽ giới thiệu chúng. Dù sao, rất may là chúng tôi còn hai loài, trong đó có loài Cypripedium chamberlainianum, về được đến nhà, tất cả đều tốt, và thương vụ này bao gồm toàn bộ số cây đã được nhập về, tổng cộng khoảng 700 cây.

Chúng tôi sẽ giám định các mẫu vật đã bị khô héo”

Trên trang 234 của cùng tạp chí đó, người ta tìm thấy một bài có tên “ Cây lan mới và rất đáng chú ý” trong đó James O’Brien đã mô tả cây Cypripedium chamberlainianum. Chúng tôi xin giới giới thiệu nguyên văn bài báo đó dưới đây:

Cypripedium chamberlainianum, O’Brien, n. sp.. Đây là một loài làm cho mọi người ngạc nhiên về vẻ đẹp và sự khác thường mà chúng ta chưa từng thấy, của những nhà nhập khẩu may mắn, đó là các ông F. Sander & Co., của St. Albans, người sau đó đã gởi những phần chưa được tìm thấy ở New Guinea, với một chút hy vọng là sẽ nhận được những cây lan đó, để bổ sung thành một loài mới hoàn chỉnh, đó cũng là lần đầu tiên có một bộ sưu tập Cypripedium hoàn chỉnh. Cây thì cứng cáp, và giống với một loài không lồ là Angraecum pellucidum, vì vậy nó phải là phát triển từ một loài nào đó khác.

Từ những vòi hoa khô được nhà sưu tập gởi qua, và chúng tôi đã mở ra ngay khi chúng vừa tới nơi, dựa trên đó chúng tôi bắt tay vào làm minh họa, và chúng tôi đã thấy khá nhiều, có khi 12 hoặc 20 và có thể có nhiều hơn nữa bông hoa trên một vòi hoa, mỗi hoa mọc ra từ một cuống hoa và được trang trí thêm một lá bắc. Bản thân mỗi bông hoa có thể giống như màu sắc của C. superbiens hoặc C. Morganae, nhưng những đặc điểm về thực vật học thì không thể so sánh với chúng. Lá đài sau có màu trắng pha vàng, vối 6 đường giải màu hồng, ở mặt kia của mỗi giải ở giữa, và ở phần chân của lá đài có những đốm màu đỏ hồng. Lá đài dưới cũng tương tự như lá đài sau song nhỏ hơn; và có vẻ rất dị thường ở cả hai lá đài đó, chúng có rất nhiều lông tơ hoặc lông cứng ở mặt sau. Các cánh hoa dang sang hai bên, trông như gấp khúc và quăn, và có những đốm ken dầy màu đỏ thắm rất đẹp, diềm của chúng gợn sóng đính thêm một ít lông trắng. Cánh giữa hay còn gọi là túi (hài) màu trắng, cũng lại ken dầy những đốm màu hồng rất đẹp ở phần dưới. Tất cả gộp lại thành ra một cây lan tuyệt đẹp và rất xứng đáng để đặt cái tên nhằm vinh danh Ngài Joseph Chamberlain, M. P., người mà ông Sander đã yêu cầu được dâng tặng. (theo James O’Brien)”.

Đầu tiên, chúng ta hãy nhìn vào kết cấu của hoa. Năm 1987 Cribb đã quan sát cây Cypripedium chamberlainianum là một nomen illegitimum. Đến năm 1998, ông ấy cho rằng tên của nó phải là một nomen nudum. Dù sao, cả hai lần diễn giải đề sai. Cypripedium chamberlainianum không thể được coi là một nomen nudum với lý do đơn giản là đã dựa vào phần mô tả của nó. Có một số người thì dựa vào phần mô tả ở trang 194 của tạp chí The Gardener’s Chronicle số 268 đã gây tranh cãi vì nó không thật thỏa mãn những nhu cầu hiện tại là muốn được tìm hiểu kỹ hơn là sự mô tả đơn giản được nêu trong các ấn phẩm có giá trị (thí dụ từ tài liệu Orchideenbuch cùa Stein, hoặc trong Danh mục về Hạt của cây cỏ của các vườn thực vật).

Ngay cả cài tên Cypripedium chamberlainianum cũng không có giá trị. Nếu như tên Cypripedium victoria-regina đã được coi là có giá trị trong phần quảng cáo bán hàng đã được nhắc đến như trên, thì tại sao cái tên Cypripedium chamberlainianum lại không được chấp nhận?

Dó đó, vấn đề còn lại chỉ là tại sao Cypripedium victoria-reginaCypripedium chamberlainianum lại là một. Nếu như người ta ưu tiên chọn tên Cypripedium victoria-regina thì nó phải đưa ra được những lý do để ưu tiên đặt ngay trong danh sách đầu tiên trong bản quảng cáo chứ.

Hơn nữa, chẳng có gì trong bản mô tả cho thấy rằng hai cây được Micholitz sưu tập trong năm 1891 là cùng loài. Micholitz là một nhà sưu tập lan rất có kinh nghiệm và rất nổi tiếng, vì thế không có lý do gì để tin rằng ông ta đã không sưu tập được hai loài khác nhau. Quay lại với Sander, không có lý do gì mà ông ta lại quảng cáo một loài mà lại dưới hai cái tên khác nhau, đặc biệt là lại không phải trên cùng một bản quảng cáo. Vì thế, cuối cùng phải là không có lý do gì mà không chấp nhận Paphiopedilum chamberlainianum là một loài riêng biệt khác hẳn với những gì mà Sander đã gọi là Cypripedium victoria-regina.

Joseph Dalton Hooker đã trở lại xem xét những đặc điểm của cây Paph. chamberlainianum của Curtis trong Tạp chí Thực vật học (số 124, trang 7578, năm 1898). Không may là, cái cây mẫu để dùng cho việc minh họa lại không dưới hình thái một loài điển hình. Năm 1970, Fowlie đã đề nghị rằng, một cây trung gian giữa Paph. chamberlainianumPaph. tonsum nên được gọi chung là Paph. Muriel, một loài được lai nhân tạo mà W. M. Appleton đã đăng ký tropng năm, 1904.

Để kết luận chúng cần được tuyên bố rằng, Paphiopedilum chamberlainianum là một loài riêng biệt có giá trị. Sự định dạng cây dưới cái tên Cypripedium victoria-regina trong quảng cáo của Sander vẫn còn là điều bí ẩn và cũng có thể bỏ vào cùng “ngăn” với Paph. gladuliferum. Mãi cho đến khi các tài liệu được mở lại để xác định định dạng thực của Paph. victoria-regina, thì không nên dùng cái tên này. Thật không may, Cơ quan đăng ký lan lai tạo RHS (the RHS Orchid Hybrid Registrar) làm phức tạp thêm khi chấp nhận Paph. victoria-regina cũng như Paph. chamberlainianum. Hơn nữa, theo như Index Kewensis, cây Paph. chamberlainianum chỉ là đồng loài với cây Paph. victoria-regina. Thậm chi, RHS còn ghi nhận chúng là loài lan lai gồm Paph. victoria-regina x Paph. chambarlainianum với cái tên mới là Paph. John Sutter như the Rod McLellan Company nêu ra vào năm 1985.

Nguồn gốc tên gọi

Tên chamberlainianum để vinh danh Joseph Chamberlain (1836-1914), một nghị sĩ đồng thời là người yêu lan, cha của ngài (Jpseph) Austen Chamberlain (1863-1937) và (Arthur) Neville Chamberlain (1869-1940).

Mô tả

Paphiopedilum chamberlainianum là một loài có nguồn gốc thảo mộc mọc ở nơi có lá mục và mùn trên nền rừng hoặc trên đá có rêu phủ. Lá của chúng dài tới 45 cm, rộng 10 cm, hình ê-lip ngược, thuộc loại lá gấm, diềm lá có lông tơ, đầu lá có vết xẻ chia làm hai thùy tù đầu. Mặt dưới của lá có màu xanh, có ít nhiều đốm nhỏ có màu đỏ tía. Vòi hoa hướng lên trên, dài tới 60 cm, màu nâu tối, mang trên nó có một số bông hoa, thường các bông hoa đó nở cùng thời điểm. Lá bắc của hoa dài 3,7 cm, hình ô-van đầu nhọn, có lông. Lá bắc thường bao bọc phần lớn nụ hoa còn non. Chiều cao mỗi bông hoa tới 7,5 cm, chiều ngang của nó là 8,5 cm. Lá đài sau hình ô-van, dài chừng 3 cm, rộng trên dưới 2,5 cm, màu xanh đến màu trắng kem, với những đường kẻ màu đỏ tía theo chiều dọc ở phần chân. Lá đài kép dài 2,7 cm, hình ô-van, màu trắng pha xanh. Các cánh dang sang hai bên, dài 4 cm với chiều rộng chỗ lớn nhất là 5 mm, có đường kẻ và xoắn đường trôn ốc, diềm phủ đầy lông tơ, màu trắng kem với những mảng màu đỏ tía. Môi chia làm ba thùy, hai thùy bên  cuộn vào trong tạo thành cái ống, thùy chính tạo thành cái túi rõ rệt, trông như cái mũ kết lật ngược. Kích thước tổng quát của túi là dài tới 4 cm, phần đầu rất tròn, màu từ hồng đến tím đỏ, có nhiều chấm đỏ tía, chúng quan chí tiết túi là màu xanh lợt. Miếng nhụy lép có hình thoi, màu nâu, mặt trên có màu nhạt hơn.

Phân bố và thói quen sinh trưởng

Sumatra. Loài lan này mọc ở vùng trung tâm của miền tây Sumatra, trên độ cao 800 đến 1.600 m . Chúng được tìm thấy về hướng tây của sườn núi đá vôi và rễ của chúng thì bám chắc vào rêu ở gần vùng có nước hoặc gần các lưu vực, để có thể tiếp nhận nước liên tục.

Mùa hoa

Paphiopedilum chamberlainianum ra hoa quanh năm. Hoa thường khá bền. Một cây có thể ra hoa trong một số năm.

Các biến loài và biến thể

Paphiopedilum kalinae, Paph. liemianum, và Paph. primulinum thường được coi là các biến loài cùa Paph. chamberlainianum. Trong cuốn sách này thì các loài trên được coi như là những loài riêng biệt. Có ba loài khác được kể đến là biến loài như đã công bố (như Cypripedium chamberlainianum var.). Từ vườn ươm của Sander nó trở thành var. excellens, là cây có màu sáng hơn cây mẫu, và còn var. platitaenium, là một cây có các cánh hoa rộng. Ông MacArthur của vườn ươm London (The London Nursery) lại giới thiệu cây var. macranthum vào năm 1894.

Paphiopedilum chamberlainianum “var. latifolium” là một sự lựa chọn mà không nói đến trạng thái nào về dòng lan này. Cái tên chỉ là sự tượng trưng cho một nhóm cây được thu thập nơi hoang dã mà nghe nói là khu vực rất rộng lớn, là một cây mà lá của chúng chỉ có một màu xanh đen, lá dầy. Hơn nữa, trong nuôi trồng, các lá của chúng không còn sự khác biệt với cây mẫu bình thường./.

Ngày 11/9/2020

Ph. T. Kh.

P. chamberlain 1

Add a Comment

Your email address will not be published.