LỊCH SỬ ĐỜI SỐNG CỦA LAN

IMG_20201031_061705

Bìa Lan châu á

PHẨN 3 – LỊCH SỬ ĐỜI SỐNG CỦA LAN (Tiếp theo)

Một khi đám côn trùng bị nhử đến bông hoa thì màu sắc và những gọn sóng trên môi của hoa như đưa lối dẫn đường cho những con côn trùng đi vào túi mật, làm cho đầu con côn trùng dính vào phấn hoa. Đối với nhiều loài hoa lan, những cái móc ở bầu nhụy nơi môi hoa còn làm cho côn trùng rơi vào cựa hoa. Khi đã rơi vào đó, chúng cố gắng để thoát ra thì phấn hoa lại bám vào chúng. Đối với lan Vanda Miss Joaquim, hai khối phấn tiếp xúc với một giải băng được gọi là chân (stipe) tới một vật giống như đĩa có chất bám dính và một khi toàn bộ cấu trúc tuột ra khỏi bông hoa thí cái chân có móc đưa về phía sau để lại phía trước là phấn hoa, do vậy tạo cho chúng khả năng tiếp cận với đầu nhụy của bông hoa tiếp theo bởi con ong này. Đối với giống Catasetum thì khối phấn được quăng vào con côn trùng khi chúng đậu xuống cái môi hoa đã mở ra.

Đối với những loài lan có chi tiết giống cái gáo, như Coryanthes trifoliata, những con côn trùng vụng về thì chúng trầm mình vào miếng đệm của cái “bể” có chứa những chất lỏng bí ẩn. Cách duy nhất để chúng có thể thoát ra là trườn theo khe giữa trụ và môi của hoa, khi làm vậy, chắc chắn chúng sẽ mang theo được một chút phấn hoa.

Có lẽ phương pháp mới nhất là người ta dùng loài địa lan Mediterranean có tên là Ophrys cretica – thụ phấn thông qua giao phối giả. Cách đánh lừa này bao gồm cả việc tạo mùi, thu hút sự quan sát bằng mắt và tiếp xúc. Bông hoa lan sẽ tạo ra hương thơm của con ong cái quyến rũ những con ong đực (như pheromone). Một khi con côn trùng tiếp cận bông hoa, mùi hương đó sẽ lôi cuốn con côn trùng đến giao phối. Cuối cùng, khi chúng đáp xuống bông hoa, tiếp xúc với những cái lông trên môi hoa thì những ‘cò súng’ bật ra rất nhanh để giao phối làm cho phấn hoa bám vào côn trùng.

Thông thường thì hoa lan lôi cuốn các con côn trùng bằng thức ăn. Một vài loài lan không có mật hoa như các loài lá xếp Oncidiums, hoa của các loài Epidendrum radicansOrchis israelitica lại có nhiều dầu hoặc mật hoa mà loài ong rất thích. Giống lan Bulbophyllums của Malaysia lại thụ phấn bởi các ruồi xanh, hoa phát ra mùi thối rữa của xác chết suốt cả ngày. Để bảo vệ phấn hoa, một vài loài lan tạo ra mùi giống phấn hoa ở môi hoa để cho các côn trùng chú ý. Một loài lan khác của Mediterranean, đó là Epipactis consimilis giống cả về hình dáng và màu sắc loài  rệp vừng bay lượn, chúng cung cấp đồ ăn cho các con rệp vừng. Một vài loài thuộc giống Oncidium thường bị tấn công bởi loài ong Centris là loài ong có nhiệm vụ bảo vệ lãnh thổ.

Thay vì dùng những mưu mẹo như trên, một ít hoa của loài lan xưa nay được thụ phấn – có lẽ  chỉ một lần trong hàng nghìn lần hoa nở. Một số loài lan cũng cần có nhân tố ngoại lai để thụ phấn, song nếu như không có những kẻ đến thụ phấn cho thì chúng tự làm điều đó (như Dendrobium mirbelianum).

Tiếp theo sự thụ phấn, các cánh hoa và lá đài héo tàn đi, lúc đó đầu nhụy xuất hiện, và bầu nhụy (trái chứa hạt) bắt đầu nở ra. Thời gian phát triển của một trái lan cũng phải mất 4 -5 tháng đối với Dendrobium, 9 tháng đối với Cymbidium và có thể kéo dài cả năm đối với một số loài của Vanda bởi vì việc hình thành ống chứa phấn hoa là một quá trình rất chậm giữa thụ phấn và kết trái đối với các loài lan hiện đại. Đối với lan Habenaria, việc thụ phấn và kết trái chỉ diễn ra từ 8 đến 10 ngày, trong khi giống lan Spatholottis plicata mất 15 ngày, đối với lan Dendrobium mất 8-10 tuần,  đối với Paphiopedilum mất 3- 5 tháng, đối với Phalaenopsis mất 3 tháng, Vanda tricolor 5-6 tháng và Vanda sauvis 6-10 tháng. Thay vì quá trình hình thành trái lan có hạt với tốc độ chậm chạp, đó là một quá trình trao đổi chất đòi hỏi sự kích thích bằng chất kích thích thực vật, chủ yếu là NAA (naphthalene acetic Acid) từ các loại phấn hoa khác nhau. Một số loài Phalaenopsis như loài Phal. violacea, và Phal. lueddemanniana, Phal. amboinensis, và Phal. mariae, hoa của chúng có đặc điểm thay vì các cánh hoa và lá đài sẽ héo đi thì nó lại trở nên xanh và dầy hơn, cho phép chúng bổ sung chất quang hợp nhằm giúp cho trái phát triển. Các tế bào quang hợp ở lớp vỏ của trái và dọc theo vòi hoa cũng đóng một vai trò nào đó. Một lần tôi đã tiến hành thụ phấn cho cây Phalaenopsis Jimmy Hall đã chết do rễ bị thối sau khi thụ phấn được 4 tuần, trên cây đó chỉ còn lại cái cuống hoa còn xanh và mang theo một trái còn tươi. Mặc dù vòi hoa bắt đầu héo từ dưới chân nhưng vẫn giữ lại được trái của nó, và sau hai tháng tôi đã có thể thu hoạch hạt để gieo trồng.

Trong phòng thí nghiệm, chúng ta có thể cấy bầu nhụy từ bông hoa đã rời khỏi cây Dendrobium nobile, đặt chúng vào chất dinh dưỡng 45 với 6% chất maltoze, peptone với nước dừa, sau đó thì chúng tôi thu hoạch được nhiều hạt từ bầu nhụy đó. Chúng phát triển tốt tương đương với Dendrobium Jacquelyn Thomas khi chúng ta úp bầu nhụy xuống làm sao để đầu nhụy vào trong chất thạch đã có sẵn NAA.

Rất vui khi nói rằng mặc dù các loài lan có sự biến đổi về hình thái, màu sắc, song trái của chúng rất tương đồng. Lúc ban đầu, tất cả chúng đều có màu xanh nhưng dân dần những trái già trở thành màu vàng. Những nhà lai tạo ở những vùng nhiệt đới cần phải thu hoạch nhanh vì thời tiết nóng sẽ nứt ra chỉ trong vài ngày sau khi vỏ của nó đã chuyển màu vàng, như thế sẽ thất thu hạt hoặc trở thành các bào tử nấm gây nhiễm bệnh.

Trái lan sẽ tách ra theo đường thẳng sau đó chúng bị khô rồi tách ra thành hai hay năm đường. Số lượng hạt mà chúng tôi đã thấy của loài Cattleya aurantica có tới 256.000 trong một trái, Cattleya labiata có 2-3 triệu có thể giao động từ 929.000 hạt, Cynoches chlorochilon có 3.770.000 hạt. Một số loài như Orchis maculata chỉ có 6.200 hạt./.  (Còn tiếp)

Hình trong bài: Trái của lan Spathoglottis plicata

Add a Comment

Your email address will not be published.